Vakanties behoren vaak tot de meest nostalgische herinneringen uit de kindertijd. Niet elk kind heeft echter de vrijheid om op vakantie te gaan, om uiteenlopende sociale en economische redenen. Organisaties zoals de Gentse Trekvogels maakten en maken het voor kinderen uit het officieel onderwijs in Gent mogelijk om toch te genieten van de rust en vrijheid van de zomervakantie.
Liberas ontving en verwerkte recent het archief van de Gentse Trekvogels. Daarmee werd meer dan een halve eeuw aan onderwijserfgoed en sociaal engagement ontsloten en toegankelijk gemaakt voor historisch onderzoek.
Voorgeschiedenis
De Gentse Trekvogels maken deel uit van een lange en rijke traditie van sociaal engagement rond het officieel onderwijs in Gent. Hun geschiedenis sluit aan bij een bredere beweging die vanaf het einde van de 19de eeuw ontstond, toen pedagogen, artsen en hervormers steeds meer aandacht kregen voor de leefomstandigheden van kinderen uit kwetsbare gezinnen. Gezonde lucht, rust en spel werden gezien als onmisbare voorwaarden voor een evenwichtige ontwikkeling.
Gent was, na Brussel, een van de eerste steden waar schoolkolonies werden georganiseerd. Vanaf 1892 trokken groepen zwakke en arme kinderen tijdens de schoolvakanties naar zee. Politieke spanningen in het Gentse stadsbestuur maakten hier begin 20ste eeuw tijdelijk een einde aan, maar het ideaal bleef leven. In 1902 werd het Werk der Gezonde Lucht opgericht, dat in Bredene een permanente kolonie uitbouwde: het latere Home Astrid. Duizenden kinderen vonden er herstel, zorg en onderwijs, tot oorlogen en financiële problemen de werking uiteindelijk onmogelijk maakten.
Na de Tweede Wereldoorlog kreeg dit levend erfgoed een nieuw vervolg. Binnen het Beschermcomité van de Stedelijke Scholen van Gent, dat opkwam voor het officieel onderwijs, groeide opnieuw de overtuiging dat vakantie geen luxe mocht zijn. Met de opbrengst van het populaire Bal van het Onderwijs werden vanaf 1949 opnieuw vakantiekolonies aan zee georganiseerd.
Om deze werking duurzaam te verankeren, werd een nieuwe vereniging opgericht: de Gentse Trekvogels. Onder leiding van bevlogen leerkrachten en vrijwilligers groeide de organisatie uit tot een vaste waarde, met grote kolonies aan de kust en een levendige speelpleinwerking in de stad.
Vandaag dragen de Gentse Trekvogels dit erfgoed verder uit. Hun verhaal getuigt van meer dan een eeuw sociale bewogenheid, waarin onderwijs, zorg en vrije tijd samenkomen in één eenvoudige overtuiging: elk kind verdient vakantie.
Op uitstap in het archief
Het archief van de Gentse Trekvogels dat bewaard bleef, is in grote lijnen tweeledig. Een deel van het archief ging helaas verloren door waterschade, maar wat rest biedt nog steeds een rijk beeld van de werking. Enerzijds documenteert het archief de speelpleinwerking, anderzijds de vakantiewerking. Van beide onderdelen zijn uiteenlopende documenten bewaard gebleven.
Van de bestuurswerking zijn vooral verslagen uit de laatste dertig jaar aanwezig. Deze geven een goed overzicht van de organisatie en haar werking in die periode. Daarnaast zijn er tal van documenten die het dagelijkse leven binnen de vereniging zichtbaar maken. Zo bleven van de vakantiekolonies verslagen bewaard die teruggaan tot de jaren zeventig en die een concreet beeld geven van het verloop van deze verblijven.
De speelpleinwerking is het meest uitgebreid gedocumenteerd. Tientallen registers, daterend van de jaren vijftig tot rond 2000, houden nauwgezet bij welke kinderen aanwezig waren, welke activiteiten plaatsvonden, welke incidenten zich eventueel voordeden en welke uitgaven werden gedaan, bijvoorbeeld voor tussendoortjes of voor het onderhoud van de gebouwen.
Naast deze stukken bevat het archief ook boekhoudkundige documenten en dossiers over de contacten met de stad Gent. Samen vullen deze bronnen de werking van de Gentse Trekvogels verder aan en helpen ze om perioden of aspecten te begrijpen waar het archief elders minder volledig is.
Het archief is na contactname met Liberas raadpleegbaar (met voorwaarden). Het volledige overzicht van het bewaarde materiaal is te vinden op de website van Liberas.
Nog onderwijserfgoed?
De Trekvogels is lang niet het enige archief van een schoolvereniging van het officieel onderwijs in de collectie van Liberas. Het archief van het Werk der Schoolkoloniën van Sint-Amandsberg is een vergelijkbare organisatie die al sinds de jaren 1920 actief was en waarvan Liberas ook het archief bewaard. Bijzonder waardevol voor de geschiedenis van schoolkolonies en de geschiedenis van het (officieel) onderwijs in het algemeen is het archief van Diesterweg’s Hulpkas. Deze Antwerpse onderwijsvereniging bestond al sinds de negentiende eeuw. Het archief bewaard in Liberas is een van de meest complete en goed bewaarde voorbeelden van een dergelijk privéinitiatief van een dergelijke organisatie.
Het volledige archievenoverzicht van parascolaire organisaties is te vinden op de website van Liberas. Als archief van het vrije denken en handelen is Liberas steeds geïnteresseerd om deze groeiende deelcollectie aan te vullen. Alle tips of aanvullingen zijn welkom bij info@liberas.eu.
Bronnen
Website van de Gentse Trekvogels (pagina over de historiek) . De website (en sociale mediapagina’s) werden door Liberas gearchiveerd. Zie Collectie Websites (archief nr. 1856), Snapshot van www.gentsetrekvogels.com, genomen op 12 mei 2025.
De website vakantiekolonies.be (een initiatief van Amsab-ISG) bevat een uitgebreide bijdrage over de geschiedenis van het Werk der Gezonde Lucht.
