De zaak-Notaris X hield jarenlang de hele samenleving in zijn greep. Het schandaal en de nasleep ervan zorgden ervoor dat dagbladen jarenlang gretig over de toonbank gingen. Uiteindelijk draait de zaak – los van de concrete beschuldigingen tegen notaris X – vooral om de vraag of journalisten in die periode moreel hebben gehandeld. Overtraden ze de journalistieke deontologie om kranten te verkopen? Of probeerden ze, met de kennis van toen, een maatschappelijk relevante kwestie aan te kaarten? In 1993, tien jaar na de start van de affaire, wordt ook voormalig Het Laatste Nieuws-journalist Piet Van Brabant met de zaak geconfronteerd, in zijn rol als docent persrecht.
Achtergrond van de zaak
De hele hetze rond de zaak begint in 1983. In dat jaar beschuldigde, na een echtscheidingszaak, een vrouw haar ex-man, een Belgische notaris, van seksueel misbruik van hun twee jonge zoontjes. De zaak groeide al snel uit tot een nationale sensatie. De notaris, in de media omgedoopt tot “Notaris X”, werd niet alleen van incest beschuldigd, maar ook gelinkt aan extreemrechtse netwerken, ritueel misbruik en de mythische Roze Balletten. In het klimaat van angst na de Bende van Nijvel-aanslagen vonden deze complottheorieën gehoor.
Media zoals De Morgen en Humo wierpen zich op de zaak, met scherpe kritiek op justitie en politie. Er ontstonden burgercomités, solidariteitsacties en protesten. Justitie reageerde met vervolging van de betrokken journalisten, wat uiteindelijk leidde tot een veroordeling door het Europees Hof wegens schending van de persvrijheid. Na jaren procederen werd Notaris X in alle procedures vrijgesproken; het hoederecht werd hem toegewezen. In 2003 bevestigden de volwassen zonen dat er nooit sprake was geweest van misbruik, en hekelden het uitblijven van excuses van de media.
Mediaprocessen
Vooral de redacties van De Morgen en Humo maakten in 1986 veel stampij over de zaak-Notaris X. Meer genuanceerde visies, of journalisten die het opnamen voor de notaris, werden volgens sommigen al snel weggezet als extreemrechts – mede omdat Notaris X Vlaams-nationalistische sympathieën zou hebben gehad. Ook Paul Koeck, freelancer bij Humo, ondervond dat aan den lijve. In 1990 publiceerde hij een boek waarin hij Notaris X grotendeels vrijpleitte van de beschuldigingen die in de pers tegen hem waren geuit. Het gevolg: Humo verbrak de samenwerking met Koeck. Met een modern woord: hij werd ‘gecanceld’.1
Naast alle mediabelangstelling werd ook journalist en persrecht-docent Piet Van Brabant bij een uitloper van de affaire betrokken. Tien jaar na de start van de zaak blikte Dag Allemaal terug, met een artikel waarin hoofdredacteur Guido Van Liefferinge het opnam voor zowel Notaris X als Paul Koeck. Dat artikel leidde tot een aanvaring met een andere notaris die in de jaren ’80 mee aan de wieg had gestaan van het ‘Komitee Wim en Jan’2, een burgerinitiatief dat onder meer protesten organiseerde aan het Antwerpse gerechtshof.
De notaris voelde zich in het artikel onterecht met naam en toenaam genoemd en diende een klacht in, omdat zijn recht op antwoord niet werd ingewilligd. Uiteindelijk verplichtte het Hof van Cassatie Van Liefferinge om alsnog een recht van antwoord te publiceren in Dag Allemaal.
In het kader van die nevenkwestie zocht Van Liefferinge contact met Piet Van Brabant, oud-journalist bij Het Laatste Nieuws en docent persrecht aan het RITCS. In die hoedanigheid schreef Van Brabant een paginalange commentaar bij het recht van antwoord van de notaris. Daarin verdedigde hij zowel Notaris X als Van Liefferinge, en uitte hij scherpe kritiek op het moraliserende taalgebruik in de uitspraak over de redactie van Dag Allemaal. Ook schreef hij een polemische terugblik op het hele recht van antwoord-dossier. Persvrijheid staat in het wereldbeeld van Van Brabant centraal in een rechtvaardige democratie. Hij accepteert dan ook geen inbreuken tegen die vrijheid enkel en alleen omwille van morele bezwaren.3
Wie is daarbij schandalig? Degene die het schandaal pleegt of de kranten die erover schrijven? De magistraten en allen die nogal gemakkelijk dit begrip [schandaalpers] in de mond nemen (en hiermee meteen een oordeel uistpreken), zouden eens grondig over deze vragen moeten nadenken.
– Piet Van Brabant, in Dag Allemaal van 2 augustus 1994. 4
| De zomermaanden zijn traditioneel een populair moment om te grijpen naar spannende verhalen, zoals detectives en true crime. Liberas sluit hierop aan met verhalen rond opmerkelijke historische misdaad- en rechtszaken uit de 19de en 20ste eeuw. Iedere week in juli en augustus verschijnt er een nieuwe tekst op de site. |
[1] Han Zinzen, ‘Paul Koeck draait zich om in zijn graf bij eredoctoraat aan Guy Mortier’, in: Apache, online: https://apache.be/2024/09/05/paul-koeck-draait-zich-om-zijn-graf-bij-eredoctoraat-aan-guy-mortier (Geraadpleegd: 5.6.2025).
[2] Het Komitee Wim en Jan is vernoemd naar de gepseudonimiseerde namen van de kinderen van notaris X.
[3] Liberas, archief Piet Van Brabant (archief 1328), Dossier m.b.t. een rechtszaak tegen een journalist van “Dag Allemaal” n.a.v. de zaak Notaris X, nr. 110.
[4] Piet Van Brabant, ‘Rechters zijn geen Zedenmeesters’ in: Dag Allemaal, nr. 31. 2.8.1994, pg. 4.
