In de vroege ochtend van 20 september 1886 ontwaakte het landelijke dorpje Elversele in het Land van Waas met de kriebels van een nieuwe schooldag, maar ook onder de schaduw van een gruwelijke misdaad. Alphonse Nieman, geliefd onderwijzer en spilfiguur in het plaatselijke onderwijs, wordt die nacht op brute wijze vermoord in zijn woning naast de gemeenteschool. Deze moord zendt een schok door Elversele en geeft een blik op de spanningen van de Belgische schoolstrijd.
De context: België in de greep van ideologisch onderwijs
Om de moord op Alphonse Nieman te begrijpen, moeten we terug naar de jaren 1870 en 1880, waar het onderwijs deel is van de electorale strijd tussen de katholieke zuil aan de ene kant en de eerder liberale, seculiere zuil aan de andere kant. De eerste poging om het onderwijs uit de katholieke greep te krijgen is onder andere de wet op het lager onderwijs uit 1842. Elke gemeente is vanaf dan verplicht om een lagere school te hebben en gratis onderwijs aan te bieden. Hoewel dit ook een vrije (katholieke) school mag zijn, ontstaan er als gevolg van de nieuwe wetgeving ook gemeentescholen, die beheerd worden door de overheid. De Eerste Schoolstrijd barst echt los in 1879, wanneer de liberale regering een onderwijswet aanneemt die het godsdienstonderwijs buiten de lesuren plaatst en gemeenten verplicht om tenminste één gemeenteschool te hebben. In 1881 komt een gelijkaardige regeling tot stand voor het middelbaar onderwijs. Katholieke ouders nemen hun kinderen massaal weg uit de gemeentescholen, en overal in Vlaanderen verschijnen nieuwe, vrije katholieke scholen. De Liberale Partij lijdt een sterke nederlaag bij de verkiezingen van 1884.1
Het landelijke dorp Elversele is hierop geen uitzondering. In 1879 verlaten alle kinderen de gemeenteschool en ze stappen over naar de pas opgerichte vrije school van de Zusters Jozefienen uit Sint-Niklaas. De zusters willen de ziel van het kind redden, die in de ‘scholen zonder god’ meer dan ooit wordt bedreigd sedert de ongelukswet van 1 juli 1879. De gemeenteschool blijft leeg achter, en de jonge Alphonse Nieman verhuist in december van dat jaar naar Elversele, waar hij vijf jaren lang lesgeeft aan een lege klas.2
Een man van overtuiging en plichtsbesef
Alphonse Nieman wordt op 23 juli 1858 geboren in Luik, als zoon van een schoenmaker. Hij vestigt zich vanaf 1870 in het Waasland in Stekene, bij zijn neef Leonard Schillebroodt die ook schoenmaker is. Hij studeert aan de Bischoppelijk Normaalschool van Sint-Niklaas en behaalt zijn diploma in 1879.3 Hij wordt omschreven als een rustige, toegewijde man, geliefd in het dorp en een volhouder ten midden van de gespannen onderwijssituatie. Ondanks de uitzichtloze toestand van zijn klas, blijft hij als onderwijzer op post.4
In 1884 verandert het politieke tij. De katholieke partij wint de verkiezingen en voert een nieuwe onderwijswet in. De gemeenten krijgen opnieuw meer ruimte om zelf te kiezen hoe ze het godsdienstonderwijs organiseren in de school. De gemeenteschool van Elversele trekt zo langzaam weer leerlingen aan. In 1885 telt Niemans klas al vijvendertig jongens.
In juni 1886 trouwt Nieman met Leonie De Witte uit Elversele. Het jonge echtpaar vestigt zich in de onderwijzerswoning tussen de pastorij en de school.5 De toekomst ziet er rooskleurig uit voor Nieman, met zijn kersverse zwangere vrouw en het nieuwe schooljaar dat in september zal starten.
Een bewogen eerste schooldag
Op maandag 20 september 1886 – de eerste dag van het schooljaar – komt de schooldag nooit op gang. De leerlingen verzamelen zich aan de schoolpoort, maar meester Nieman verschijnt niet. De kinderen staan verdwaasd aan de poort en roepen de hulp in van de buurvrouw. Zij gaat op onderzoek uit en ontdekt tot haar ontzetting het bebloede lichaam van Nieman op de grond van zijn slaapkamer, gekleed in zijn nachtgewaad, met tientallen wonden op zijn hoofd, armen en borst.
Volgens de lijkschouwing heeft de moord plaatsgevonden tussen middernacht en één uur. De dader heeft de poort van de school geforceerd en is over de muur in de tuin van het woonhuis geraakt. Daarna is hij binnengedrongen via een venster waarvan de blinde slecht is gesloten, en toegang gekregen tot de woning en de slaapkamer via een steile trap. De moord wordt gepleegd met een kloefkappersbijl, en de wonden – achttien in totaal – zijn zo ernstig dat de dood onmiddellijk moet zijn geweest. Een van de slagen heeft zelfs zijn oog uitgetrokken. De autopsie verklaart dat Nieman waarschijnlijk is wakker geworden van het lawaai en dan verrast is in zijn slaapkamer.6
Een moord zonder motief?
Politie en gerecht starten met een onderzoek, maar van de daders ontbreekt elk spoor. Ze vinden ook geen duidelijk motief. Zijn vrouw getuigt dat er niets is gestolen, dus de hypothese van een roofmoord valt al snel af. De brutaliteit van de slagen suggereert woede of haat, maar de geliefde onderwijzer staat bekend om zijn rustige aard en goede relaties met dorpsbewoners én overheid.7
De kranten speculeren dan ook hevig. Jaloezie om zijn recent huwelijk? Een politieke afrekening in het kader van de Schoolstrijd? Een daad van vandalisme die uit de hand loopt? De algemene opinie verklaart dat hij een goed huwelijk heeft en er geen problemen zijn.8 Sommigen suggereren dat een bende jongelingen, eerder verantwoordelijk voor vernielingen aan de nonnenschool en kapel van Becele, misschien hierachter zou kunnen zitten. Het parket ondervraagt enkele verdachten, die vroeger al inbraken in de streek hebben gepleegd, maar niemand wordt aangehouden.9
De verpletterende stilte van het dorp
Wat ook opvalt, is de hardnekkige stilte die over het dorp hangt. In het katholieke Elversele is Nieman een buitenstaander. Na zijn dood heerst er niet alleen verdriet, zijn begrafenis trekt zóveel mensen dat de parochiekerk te klein is, maar ook angst. ‘Met bange blikken staan de huismoeders aan de deur en staren de talrijke vreemdelingen achterna die het huis komen bezoeken,’ schrijft het Liberaal Weekblad van Sint-Amandsberg.10 Die stilte lijkt niet alleen te komen door het verdriet. Volgens de krant De Stad Eecloo houdt iedereen zijn mond omdat ze bang zijn voor represailles als de dader zou vrijkomen, iets wat in dorpen wel vaker gebeurt bij onopgeloste misdaden.11
Bovendien roept de moord veel vragen op. De steile, moeilijk begaanbare trap in het huis lijkt onmogelijk te trotseren voor wie er niet bekend mee is. En het is wel erg toevallig dat Nieman net die avond alleen thuis is, wanneer zijn vrouw op bezoek is bij een oom in Stekene. Alles wijst erop dat de dader – of daders – uit de streek afkomstig moet zijn. Maar elk spoor ontbreekt.
Het onderzoek zit muurvast. Enkele dagen na de feiten pakt de gendarmerie enkele dronkaards op die tijdens de nacht van de moord in het dorp zijn geweest voor de Kermis in Hamme, maar er blijkt geen enkel bewijs tegen hen.12 Een getuigenis van een Karel Ivens, boomvelder uit Elversele in 1890 blaast de zaak nieuw leven in. Ivens is ernstig ziek en bekent dat hij in de vroege ochtend van 20 september twee met bloed besmeurde mannen heeft gezien die zich wassen in de beek. De vrederechter van Hamme en de griffier haasten zich naar Elversele om zijn verklaring op te nemen. Karel Ivens verklaart dat de mannen hem bedreigen met de dood om te zwijgen en aangezien zijn einde nadert, hij dit nu wil vertellen. Deze passage levert evenmin resultaat op: de man trekt later zijn verklaring terug in en hij schijnt aan de betere hand te zijn.13
De onopgeloste misdaad en haar nasleep
De moord op Nieman wordt nooit opgehelderd. Het gerecht onderzoekt tientallen mensen, maar vindt geen aanknopingspunt. De kans op een oplossing wordt nog kleiner, wanneer tijdens de Eerste Wereldoorlog het Justitiepaleis in vlammen opgaat. Met het vuur verdwijnt ook het parketdossier van Niemans zaak. Elke hoop op een latere gerechtelijke doorbraak vervliegt.
De gemeenteraad benoemt enkele weken later een tijdelijke vervanger voor de school, maar stelt kort daarna definitief een nieuwe onderwijzer aan. Ironisch genoeg wordt daarmee de gemeenteschool, waarvoor Nieman jarenlang gestreden heeft, toch voortgezet.14 Zijn dood betekent dus niet het einde van zijn werk. De zoon die hij nooit heeft gekend zal later op zijn beurt onderwijzer en schoolhoofd worden op de gemeenteschool in Elversele. Hij woont in Hamme en niet in het dorp, omdat hij, zoals hij zelf verklaart, ‘niet in het huis wil wonen waar zijn vader 48 jaar daarvoor vermoord is.’15
Hoewel er nooit bewijs is gevonden dat de moord op Nieman politiek gemotiveerd is, blijft het moeilijk de context van de Schoolstrijd los te koppelen van deze gruweldaad. Nieman staat, misschien ongewild, symbool voor de liberale visie op onderwijs: neutraal en afgescheiden van kerkelijke invloed. Het is mogelijk dat zelfs een eenvoudige dorpsonderwijzer als Nieman in deze periode ongewild in het vizier komt te staan.16 Het verhaal van Alphonse Nieman is zo een tragisch hoofdstuk uit de lokale geschiedenis van Elversele en ook een spiegel van een verdeelde samenleving, van ideologische tegenstellingen die tot in de kleinste dorpen voelbaar zijn.
| De zomermaanden zijn traditioneel een populair moment om te grijpen naar spannende verhalen, zoals detectives en true crime. Liberas sluit hierop aan met verhalen rond opmerkelijke historische misdaad- en rechtszaken uit de 19de en 20ste eeuw. Iedere week in juli en augustus verschijnt er een nieuwe tekst op de site. |
1. De Belgische Grondwet, ‘Historische Verdieping,’ De Belgische Grondwet.
2. Bisschoppelijke Normaalschool Sint-Niklaas, ‘Klas 1879.’ Bisschoppelijke Normaalschool Sint-Niklaas.
3. Bisschoppelijke Normaalschool Sint-Niklaas, ‘Klas 1879.’
4. Liberas. Liberaal Weekblad van Sint-Amandsberg, pagina 3 van 4, artikel ‘Drama te Elversele – een onderwijzer vermoord (26/09/1886)
5. Bisschoppelijke Normaalschool Sint-Niklaas, ‘Klas 1879.’
6. Liberas. Liberaal Weekblad van Sint-Amandsberg, pagina 3 van 4, artikel ‘Drama te Elversele – een onderwijzer vermoord (26/09/1886).
7. Liberas. Liberaal Weekblad van Sint-Amandsberg, pagina 4 van 4, artikel ‘Drama te Elversele – een onderwijzer vermoord (26/09/1886).
8. Liberas, Journal de Gand (22/09/1886).
9. Liberas. Liberaal Weekblad van Sint-Amandsberg, pagina 3 van 4, artikel ‘Drama te Elversele – een onderwijzer vermoord (26/09/1886).
10. Liberas. Liberaal Weekblad van Sint-Amandsberg, pagina 3 van 4, artikel ‘Drama te Elversele – een onderwijzer vermoord (26/09/1886).
11. Liberas, De Stad Eecloo (12/10/1890).
12. Liberas. Liberaal Weekblad van Sint-Amandsberg, pagina 3 van 4, artikel ‘Drama te Elversele – een onderwijzer vermoord (26/09/1886).
13. Liberas, De Stad Eecloo (12/10/1890).
14. Bisschoppelijke Normaalschool Sint-Niklaas, ‘Klas 1879.’
15. Bisschoppelijke Normaalschool Sint-Niklaas, ‘Klas 1906,’ Bisschoppelijke Normaalschool Sint-Niklaas.
16. Bisschoppelijke Normaalschool Sint-Niklaas, ‘Klas 1879.’
