Welke kranten verschenen er in België? Door wie werden ze geleid? Welke journalisten waren er actief? In welke organisaties verenigden deze journalisten zich? Op deze en anders persgerelateerde vragen vindt men een antwoord in de verschillende edities van het Jaarboek van de Belgische Pers, waarvan Liberas er heel wat bewaart.
Edities in de collectie
Het oudste jaarboek dat men in de bibliotheek van Liberas vindt, dateert uit 1899. Het kreeg toen als titel Annuaire de l’Association de la Presse Belge et de la Société Coopératieve de la Presse. Het boekje (128 pagina’s op klein formaat) bevat de statuten en een overzicht van de leden en bestuursleden van de in 1885 opgerichte Association Générale de la Presse Belge (AGPB) / Algemeene Belgische Persbond (ABP). Dezelfde informatie vindt men ook voor de afdelingen Antwerpen-Limburg, Brussel, Vlaanderen (de provincies Oost- en West-Vlaanderen) en Henegouwen-Namen, en voor de Société Coopérative de la Presse Belge, de in 1890 opgerichte hulpkas voor leden van de Persbond en hun familie. Daarnaast zijn onderdelen gewijd aan de wijzigingen van de statuten van de Persbond, de voorbije samenstellingen van het Comité Général en de tijdens voorgaande jaren gehouden perscongressen. In 1896 verscheen onder de titel Association de la presse Belge et société coopérative de la presse al een boekje met vergelijkbare inhoud dat, hoewel de benaming ‘Annuaire’ ontbreekt, er duidelijk de voorloper van is.
Gelijkaardige werken, die vanaf de editie 1920-1921 de titel Annuaire Officiel de la Presse Belge dragen, zijn voor de periode voor de Tweede Wereldoorlog in de Liberas-collectie aanwezig voor de jaren 1908-1909, 1910-1911, 1914, 1920-1921, 1922-1923, 1926, 1929-1930, 1933 en 1937-1938. Met de tijd neemt het aantal pagina’s van deze Jaarboeken toe, onder andere door het stijgende aantal journalisten en het ontstaan van diverse, aan de Persbond gerelateerde verenigingen, die ook allemaal een plek in de Jaarboeken krijgen. Denk bij deze verwante verenigingen bijvoorbeeld aan thematische en zuilgebonden journalistengroeperingen zoals de Beroepsbond der Belgische Sportjournalisten en de Vereeniging van Liberale Journalisten. Een zeer nuttig onderdeel van de Jaarboeken is het – meestal achteraan opgenomen – overzicht van de Belgische kranten met vermelding van contactgegevens, directie en de eraan verbonden journalisten.
Vanaf de editie 1933 verschijnt de Nederlandstalige titel Officieel Jaarboek van de Belgische pers op de titelpagina, vanaf 1937-1938 wordt ook de cover tweetalig. Een andere vernieuwing in de edities van de jaren dertig is het opnemen van – door vooraanstaande leden van de Persbond geschreven – beschouwende artikels over onderwerpen als de geschiedenis van de Belgische Pers, van de Persbond en van andere persverenigingen, de missie van de Persbond en de persvrijheid. Vanaf dan verschijnen ook portretfoto’s van diverse bestuursleden van persverenigingen in het Jaarboek, net zoals al even het geval was in de opvallend luxueus uitgegeven edities (groter formaat, glanzend papier) van 1908-1909 en 1910-1911.
Blik achter de schermen
Voor de editie 1937-1938 bieden enkele berichten in het tijdschrift Le Journaliste – het door de Algemeene Belgische Persbond uitgegeven tijdschrift van de beroepsverenigingen van de Belgische dagbladpers (bewaard door de collega’s van de Gentse universiteitsbibliotheek) – meer inzicht in de doelstellingen, totstandkoming en verspreiding van het Jaarboek.
De samensteller van dienst was de 32-jarige Léon Duwaerts, redactiesecretaris bij persagentschap Belga en binnen de Algemeene Belgische Persbond algemeen secretaris. Hij stak met de hulp van Lucien Liébin, secretaris van het Pershuis, enkele maanden werk in het verzamelen van alle teksten en informatie. Léon Claeys, directeur van de liberale Journal de Bruges en secretaris van de Persbond, was dan weer de drukker die tot grote tevredenheid van de Persbond typografische kwaliteit voor een redelijke prijs kon leveren.
Van dit Jaarboek 1937-1938 werden 1002 exemplaren gedrukt, waarvan meer dan de helft (570) bestemd voor de leden van de Persbond. Daarnaast kregen onder andere ook internationale persverenigingen, het Koninklijk Paleis, ambassades, de parlementsvoorzitters en ministers, de stad Brussel, provinciegouverneurs, de top van leger, kerk en gerecht, diverse organisaties (spoorwegen, Rode Kruis, Cercle Gaulois, Touring Club, …) én de Koninklijke Bibliotheek exemplaren bezorgd. Op 9 oktober 1937 waren ook bijna 150 exemplaren verkocht, waardoor de oplage ongeveer uitgeput was.
De kostprijs van het Jaarboek (26.915,80 frank), vooral het gevolg van de drukkosten (17.000 frank) en diverse administratieve kosten, werd volledig gedekt door de opgenomen publiciteit. In totaal adverteerden heel wat Belgische kranten, persgerelateerde ondernemingen als distributeur Dechenne, persagentschap Havas en de Papeteries de Belgique, én andere bedrijven als Sabena, Au Bon Marché, Philips, de Tiense suikerraffinaderij, Electrobel, A l’Innovation en Kredietbank in deze editie voor meer dan veertigduizend frank.
De inkomsten uit de verkoop (125 rechtstreeks verkochte exemplaren aan 25 frank, 18 aan boekhandels verkochte exemplaren aan 20 frank) waren dus zuivere winst voor de vereniging. Tegen mei 1938 haalde de Persbond uit haar Jaarboek een opbrengst van meer dan negentienduizend frank, bestemd om haar werking te financieren.
‘Le Comité Général […] a témoigné sa vive satisfaction pour le brillant résultat obtenu par la diligence de M. Léon Duwaerts grâce auquel la trésorerie de l’AGPB se trouvera tout à fait à l’aise.’ Paul Henen in Le Journaliste, jg. 19, nr. 8 (oktober 1937), p. 4
Het Jaarboek 1937-1938 had uiteindelijk zelfs te veel succes, waardoor de oplage volledig uitgeput raakte. In juni 1938 publiceerde ABP-voorzitter Paul Henen – in het ‘echte’ beroepsleven directeur en hoofdredacteur van de Gentse krant La Flandre Libérale – een bericht in Le Journaliste waarin hij ‘een vriendelijk beroep’ deed ‘op onze confraters, met het verzoek dat degenen, die het boek kunnen missen, het tot onze beschikking zouden willen stellen’1, zodat de Persbond toch exemplaren kon bezorgen aan ‘officieele instellingen en organismen’, die, dikwijls te laat, exemplaren hadden aangevraagd maar niet hadden kunnen ontvangen.
En verder …
Na de editie 1937-1938 duurde het als gevolg van de Tweede Wereldoorlog meer dan tien jaar voor een opvolger verscheen. De stevige (meer dan 600 pagina’s) editie 1949-1950 trok de traditie echter terug op gang. Tegenwoordig is het Jaarboek vervangen door een online databank, maar tot begin jaren 2000 verscheen het regelmatig op papier. Voor de naoorlogse periode bevat de Liberas-bibliotheek de edities 1949-1950, 1955, 1957-1958, 1960, 1963, 1966-1968, 1978-1979, 1981, 1986, 1987, 1988, 1989, 1991, 1993-1994, 1995, 1996, 1997-1998, 1998-1999, 2000 en 2003.
