Er zijn maar weinig bedrijven die ons leven meer bepalen dan oliebedrijven: miljoenen mensen zijn ervan afhankelijk om dagelijks te gaan werken, hele wereldeconomieën zijn erop gebouwd en ons milieu en klimaat zijn sinds hun opkomst nooit meer hetzelfde. Juist omdat de geschiedenis van de olie-industrie niet vrij is van controverse, zijn bedrijfsarchieven essentieel om te begrijpen hoe bedrijven zichzelf positioneerden in veranderende maatschappelijke contexten.
Sinds kort kan Liberas een kleine rol spelen in deze geschiedenis. Dankzij een samenwerking met de Koning Boudewijnstichting, Fonds Belgische Stichting voor het Automobielpatrimonium, beheert Liberas een deelcollectie van de publiciteitsdienst van Belgian Shell.
Diepe wortels1
Wat begon als een bescheiden olieonderneming in Nederlands-Indië groeide in de twintigste eeuw uit tot een van ’s werelds grootste energieconcerns. In 1890 werd de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot Exploitatie van Petroleumbronnen opgericht om olie te winnen op Sumatra, in een periode waarin aardolie steeds belangrijker werd als brandstof voor verlichting en industrie. De doorbraak volgde in het begin van de twintigste eeuw, toen de Koninklijke een samenwerking aanging met het Britse Shell Transport & Trading Company, dat beschikte over een eigen vloot tankers en een internationaal distributienetwerk.
In 1907 begonnen beide bedrijven steeds nauwer samen te werken, met hoofdkantoren in Den Haag en Londen. Onder leiding van de vandaag volgens sommigen omstreden figuur Henri Deterding groeide Shell uit tot een geïntegreerd wereldbedrijf dat actief was in alle schakels van de keten: van olievelden in onder meer Roemenië, Venezuela en de Verenigde Staten tot raffinage, transport en verkoop. De opkomst van de auto en de aanleg van tankstations versnelden de expansie, terwijl Shell ook investeerde in chemie en gaswinning.
Het herkenbare rood-gele schelplogo, werd wereldwijd een sterk merkbeeld. Na de Tweede Wereldoorlog speelde Shell een prominente rol in de uitbouw van de petrochemische industrie. De oliecrises van de jaren 1970 en de groeiende macht van olieproducerende staten dwongen het concern zich aan te passen aan veranderende geopolitieke verhoudingen. Tegen het einde van de twintigste eeuw was Shell uitgegroeid tot een mondiaal opererende energiegroep, met miljardenomzetten en activiteiten in exploratie, productie, raffinage, chemie en distributie.
Uit de Kruispuntbank van Ondernemingen blijkt dat Shell sinds 1919 met een eigen rechtspersoon actief was in België. De geschiedenis van Shell in België moet eigenlijk nog geschreven worden.
Het archief van Shell2
Shell hecht veel waarde aan zijn verleden en gebruikt dit actief als onderdeel van zijn brand heritage. De bedrijfsgeschiedenis speelt een duidelijke rol in de marketingstrategie. In Den Haag beschikt Shell over een eigen erfgoeddepot met anderhalve kilometer archief. Ook op de website wordt de geschiedenis van het bedrijf nadrukkelijk in de verf gezet.
De collectie over Shell van het Fonds Belgische Stichting voor het Automobielpatrimonium die Liberas beheert, bedraagt een goede drie meter. Ze verbleekt enigszins bij de eigen erfgoedwerking van het bedrijf, maar bevat toch heel wat interessant materiaal dat vooral voor Belgische onderzoekers een meerwaarde kan betekenen.
Het bewaarde archief betreft voornamelijk de periode 1954-1995. Voor de olie-industrie is dit een bijzonder boeiende periode, omdat de opkomst van de auto-industrie, de oliecrisis en het begin van de klimaatbeweging ermee samenvallen. Het materiaal bestaat hoofdzakelijk uit stukken van de publiciteitsdienst. Onderzoekers kunnen hiermee in detail bestuderen hoe een bedrijf als Shell inspeelde op deze tendensen.
Het archief valt uiteen in twee grote blokken. Enerzijds zijn er de stukken die Shell zelf produceerde. Het gaat met name om bijzonder keurig bijgehouden mappen met al het (tweetalige) publiciteitsmateriaal dat Shell publiceerde. Soms bevatten ze ook richtlijnen voor verkopers. Zo kan vrij gedetailleerd worden nagegaan hoe Shell aan marketing deed. Daarnaast zijn deze mappen, en hun inhoud, ook esthetisch indrukwekkend.
Naast de eigen reclamecampagnes hield Shell, zoals elk groot bedrijf, ook de concurrentie nauwgezet in de gaten. Dit resulteerde in een zeer volledige reeks documentatie over oliebedrijven (tankstations) die in België actief waren (periode 1969-1995). Deze dossiers bevatten persknipsels van krantenadvertenties, periodieke uitgaven van de bedrijven, catalogi van winkels bij tankstations, flyers en folders, maar ook talrijke foto’s van de inrichting van tankstations. Het gaat duidelijk om candidfoto’s, gemaakt door een medewerker van Shell. Op die manier is het uitzicht van zowat alle grote tankstationmerken in België (Gulf, Fina, Esso, Seca, British Petroleum, enz.) bewaard gebleven.
Deze op het eerste gezicht alledaagse foto’s zullen voor toekomstige onderzoekers ongetwijfeld waardevol zijn. Tankstations zijn plekken waar iedereen wel eens komt en die het uitzicht van het landschap mee vormgeven. Toch is het, misschien juist omdat ze zo alledaags zijn, bijzonder moeilijk om beeldmateriaal uit de twintigste eeuw over dit soort infrastructuur te vinden.
Naast deze twee onderdelen zijn ook drie tijdschrifttitels bewaard gebleven. Een ervan, gericht op Belgische verkopers van Shell-producten, gaat zelfs terug tot de jaren dertig. De andere twee – Geel en Rood en Jaune et Rouge – bestrijken de jaren vijftig tot de jaren tachtig en bieden een uniek inzicht in de bedrijfscultuur en branding van Shell.
Het archief is (onder voorwaarden) raadpleegbaar in de leeszaal van Liberas, met als referentie: “Collectie Koning Boudewijnstichting, Fonds Belgische Stichting voor het Automobielpatrimonium (FSA)”.
1. Voor dit gedeelte werd beroep gedaan op het kennisdossier van de Nederlandse publieke omroep, NPO, Jeroen Hoorn, “Hoe is Shell zo groot geworden?”, NPO Kennis , geraadpleegd op 18.2.2026.
2. De afbeeldingen uit dit onderdeel komen uit: Liberas, Belgian Shell (Collectie Koning Boudewijnstichting, Fonds Belgische Stichting voor het Automobielpatrimonium (FSA) (archief 2253), maar werden bewerkt met AI om de achtergrond te egaliseren en de scherpte aan te passen.
