Het Hoger Instituut voor Schone Kunsten was en is nog steeds, een begrip in de Belgische kunstwereld. Het HISK verzorgde postacademisch kunstonderwijs voor jonge beloftevolle kunstenaars en was gekend tot ver in het buitenland. In 2023 stopte de werking van het HISK, het volledige en waardevolle archief vond zo zijn weg naar Liberas.

Het omvangrijke papieren archief van het HISK werd in 2025 ontsloten en ook het uit de kluiten gewassen born digital archief werd gepreserveerd. Het archief van het HISK zit daarmee in polepositie om nieuw onderzoek te stimuleren en kunstenaars te inspireren.

Diepe wortels en verrijkende takken

Het Hoger Instituut voor Schone Kunsten vindt zijn oorsprong in het Nationaal Hoger Instituut voor Schone Kunsten, dat in 1885 werd opgericht binnen de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Antwerpen. Het maakte deel uit van de voortgezette hogere cyclus in de kunsten. Na de afsplitsing van de architectuuropleiding in 1946 ging het instituut verder onder de naam NHISK en bood het een postacademische opleiding voor kunstenaars.

Nadat het NHISK in 1994 zijn formele statuut binnen de academie verloor, werd de werking in 1996 voortgezet als een zelfstandige vzw onder de naam Hoger Instituut voor Schone Kunsten (HISK). Het HISK organiseerde een tweejarig postacademisch programma voor beeldende en later ook audiovisuele kunstenaars. Centraal stonden atelierwerking, artistiek onderzoek en begeleiding door gastdocenten en curatoren in een internationale context.

Tussen 1996 en 2006 was het HISK gevestigd in Antwerpen. Met de aanstelling van Hans Martens als artistiek directeur verhuisde het instituut naar Gent, waar het onderdak vond in de Leopoldskazerne. In deze periode werd de werking verder geprofessionaliseerd en sterker internationaal georiënteerd, onder meer via wisselende artistieke directies.

Na 2011 werd gewerkt met opeenvolgende curatoren voor beperkte termijnen, wat leidde tot uiteenlopende pedagogische accenten en samenwerkingen. Naast Gent breidde het HISK zijn werking uit met een Brusselse locatie in de voormalige Gosset-fabriek in Sint-Jans-Molenbeek, bedoeld voor tentoonstellingen en publieke activiteiten.

Ondanks organisatorische veranderingen, verhuizingen en wisselende structuren bleef de kern van de werking tussen 1996 en 2023 opmerkelijk consistent: het aanbieden van een intensieve, tijdelijke context waarin kunstenaars ruimte kregen voor onderzoek, experiment en reflectie. De beslissing van de Vlaamse Regering om na 2023 geen nieuwe beheersovereenkomst af te sluiten, markeert het einde van deze fase. In december 2023 toonde het HISK met Worldlines zijn laatste lichting laureaten, waarmee een belangrijke periode in de geschiedenis van het instituut werd afgesloten.

Archief van het HISK

Met zijn 33 meter is het archief van het HISK zeker geen kleinigheid, zeker als men er rekening mee houdt dat Liberas het archief pas bewaart vanaf het moment dat het HISK als onafhankelijke vzw begon te opereren (in 1996). Het is dan ook niet verwonderlijk dat quasi het volledige werkingsarchief bewaard is gebleven.

Onderzoekers die vooral geïnteresseerd zijn in beleidsmatige of institutionele kwesties binnen de moderne kunstwereld of het kunstonderwijs, kunnen zich buigen over de volledige reeks jaarverslagen, de verslagen van de raad van bestuur en de dossiers van de bestuurders. Opvallend is de internationale invalshoek van het archief: zowel bestuurders als medewerkers en studenten trokken regelmatig naar het buitenland om inspiratie op te doen, of net om andere kunstenaars en kunstscholen te inspireren. Dat is duidelijk zichtbaar in de vele brieven, faxen en publicaties uit het buitenland die in het archief bewaard zijn.

Ook kunsthistorici worden met het HISK-archief ruimschoots bediend. Het HISK hield voor al zijn laureaten (afgestudeerden) zowel administratieve dossiers als documentatiedossiers bij. Vaak gaat het om gerenommeerde kunstenaars die aan het begin stonden van een meestal succesvolle carrière. Hoewel de dossiers sterk kunnen verschillen qua inhoud, zijn vooral de portfolio’s bijzonder interessant als inkijk in de vroege carrières van deze kunstenaars. Een ander belangrijk fenomeen binnen het HISK-archief is het systeem van gastdocenten. Bekende kunstenaars bezochten de studio’s van de kandidaten (leerlingen) en gaven hun doorgaans tijdens een uitgebreid gesprek advies over hun carrière en artistieke traject. Van veel van deze kunstenaars is op die manier ook correspondentie bewaard gebleven.

Het born-digitalarchief van het HISK is bijzonder rijk en groot (312 Gb). Het archief omvat honderden digitale dragers die onder meer de portfolio’s van de laureaten en kandidaat-laureaten bevatten. Op die manier is heel wat audiovisueel kunstenerfgoed gered van kunstenaars aan het begin van hun carrière, die later vaak uitgroeiden tot gevestigde namen in hun branche.

De inventaris van het HISK-archief verscheen recent op de website van Liberas. Omwille van de recente aard van het archief zijn er echter strikte raadpleegbaarheidsvoorwaarden voor onderzoekers. Het born-digitalarchief is enkel op aanvraag raadpleegbaar.